دهد و ندهد ، در شمار دزدان بود و بزهء وى عظيم ، كه مصطفى صلّى اللَّه عليه و آله و سلم گفت « من ادان دينا و هو ينوى ان لا يؤدّيه فهو سارق » و قال « ما من خطيئة اعظم عند اللَّه بعد الكبائر من ان يموت الرجل و عليه اموال الناس دنيا فى عنقه لا يوجد له قضاء » و اگر كسى صلاح خود را و نفقهء عيال را حاجت افتد با فام گرفتن ، و افام گيرد و در دل دارد كه چون تواند باز دهد ، ما دام كه آن افام بر وى بود اللَّه تعالى بعنايت و رعايت با وى بود ، اينست معنى آن خبر كه مصطفى گفت « ان اللَّه مع الدّائن حتى يقضى دينه ما لم تكن فيما يكره اللَّه عز و جل » و كان عبد اللَّه بن جعفر راوى هذا الحديث يقول لخازنه : اذهب فخذ لنا بدين فانّى اكره ان ابيت ليلة الّا و اللَّه معى منذ سمعت هذا الحديث من رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و سلم ، و بدان كه حقوق مردمان بر دو قسم است : يكى آنك واجب شود بعوض مالى ، ديگر آن كه واجب شود بى عوض مالى ، و حكم هر دو متفاوت است ، اما آنچه بعوض واجب شود چنانك افام دهد به كسى يا سلعتى بوى فرو شد ، اگر آن كس دعوى اعسار كند از وى نپذيرند ، تا آن گه كه بينتى شرعى اقامت كند بر اعسار خود ، كه اصل آنست كه وى موسر است به قدر افام كه گرفت ، و ان سلعت كه خريد ، تا آن گه كه اعسار به بيّنت درست كند ، و قسم ديگر آنست كه بى عوضى مالى واجب شود ، چنانك مهر زن و ضمان ديگرى كردن بمالى كه بر وى است ، اينجا اگر دعوى اعسار كند از وى پذيرند ، كه اصل نايافت است و ناتوانى ، تا آن گه كه صاحب حق بيّنتى شرعى اقامت كند بر يسار وى . وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ - قراءة عاصم تخفيف صاد است : باقى بتشديد خوانند ، و اصل آن - تتصدقوا - است ، تشديد صاد از تا است كه درو نهان شد ادغام را ، و آن تاء دوم است و تخفيف صاد از حذف اين تا است . إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ - اى ان كنتم تصدقون به ثواب اللَّه فى الآخرة ، ميگويد - اگر آنچه بر آن معسر ناتوان داريد به صدقه بوى بخشيد آن شما را بهتر بود ، اگر وعدهء خداى در ثواب آن جهانى براست ميداريد و ميدانيد كه اللَّه آن بپسندد و پاداش بنيكى دهد . النوبة الثالثة - قوله تعالى : لَيْسَ عَلَيْكَ هُداهُمْ - جل اللَّه العظيم ، و تعالى - الواحد الصمد القديم ، لا إله الّا هو رب العرش الكريم . بزرگ است و بزرگوار ، خداوند